NRL over palmtakjes voor Palmzondag

25 feb 2019

De laatste jaren is er vanwege de aanwezigheid van de buxus-mot op sommige plaatsen van Nederland gebrek aan de traditionele palmtakjes van de buxus-plant (buxus sempervirens) voor gebruik in de liturgie van Palmzondag. De rupsen van de buxusmot kunnen in korte tijd alle buxusplanten aantasten. Zijn er alternatieven?

Advies van de NRL

Deze kwestie is besproken op de vergadering van de Nationale Raad voor Liturgie met de  diocesane vertegenwoordigers. Er werd op gewezen dat de buxusmot in bepaalde gebieden weliswaar een tekort heeft veroorzaakt aan deze takjes, maar dat de struiken daarna toch weer uitlopen. Via bloemisten is er echter wel voldoende buxus leverbaar. Alternatieven zijn mogelijk. De (bladeren van de) takken dienen wel groen te zijn in het voorjaar. Men denke aan coniferen en de ilex crenata.

Sinds de liturgievernieuwing ligt de nadruk op gebruik van (grotere) takken bij de processie als huldebetoon aan Christus; de kleine palmtakjes, die eerder een beschermende betekenis hebben, zijn eerder geschikt voor devotioneel gebruik buiten de Palmzondag-liturgie.

Bijbelse oorsprong

In de evangelies die de koninklijke intocht van Jezus in Jeruzalem beschrijven is enerzijds sprake van het bedekken van de weg met takken en anderzijds van het toejuichen van Jezus (als de Gezegende die komt in de naam des Heren) door de omstaanders met takken in hun hand. Sommigen bedekten de weg met twijgen, die ze volgens Matteus van de bomen hadden gesneden (Mt. 21,8: “Alii caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via”); Marcus verhaalt dat velen dat deden met groene takken die ze in het veld gekapt hadden (Mc. 11, 8: “alii frondes , quas exciderant in agris”). ‘Frondeo’ betekent ‘loof hebben’, ‘in blad staan’, ‘groen zijn’. Het evangelie volgens Lucas (Lc. 19, 36) vermeldt niet het werpen van takken op de weg.

De evangelist Johannes meldt echter, dat de mensen die naar het feest waren gekomen, Hosanna roepend Jezus tegemoet trokken met takken van de palmbomen (Joh, 12, 13: “acceperunt ramos palmarum et processerunt obviam ei et calamabant: Hosanna …”). Bij het joodse loofhuttenfeest werden palmtakken gebruikt (Lev. 23,40; Nehemia 8,15) en de beschrijving van de intocht van Jezus heeft verschillende kenmerken van het Loofhuttenfeest (1 Makk. 13, 37.51; Apoc. 7,9).

Wanneer in de bijbel sprake is van palmboom, wordt daarmee de dadelpalm aangeduid; de takken ervan vormen een goede bescherming tegen de zon. Door de sterkte en taaie schoonheid geldt deze palmtak als symbool van de rechtvaardige (ps. 92,13) en is ook een teken van zege en onoverwinnelijkheid.

Gebruik in de loop der tijden

Terwijl alleen het evangelie van Johannes spreekt over palmtakken waarmee de juichende menigte Jezus tegemoet trok, verhaalt Egeria in de tweede helft van de vierde eeuw in haar verslag over haar pelgrimsreis naar het Heilig Land, dat naast palmtakken ook olijftakken werden gedragen bij de herdenking van de intocht van de Heer in Jeruzalem (Pergrinatio Egeriae, nr. 31: “omnes ramos tenentes alii palmarum, alii olivarum”).

De westerse kerkvaders gaven symbolische duidingen voor de palmtakken bij de intocht van Jezus in Jeruzalem: de takken waren teken zowel van de overwinning van Christus op de dood, alsook over de duivel. Hieronymus zag de palmen als een overwinningsteken. Ambrosius wees op de steeds groen en fris blijvende kleur van de palmtakken en zag daarin zowel een teken van jeugdige deugd en van onschuld, alsook van de steeds groene, levende kracht van de genade van Christus; Augustinus duidde de palmtakken als overwinning van Christus over dood en duivel.

Niet alleen deden andere soorten takken dan alleen palm- en olijftakken hun intrede in het Westen, ook de betekenis van de tak als teken van glorie en overwinning (zoals tot nu toe de betekenis is van vlaggen – bijv. de Amerikaanse vlag op de maan) veranderde. De takken of twijgen gingen steeds meer functioneren in een buiten-liturgische context als afweermiddel tegen onheil.

In Noord-Europa werden op Palmzondag bij gebrek aan palm- en olijftakken ook buxus en hulst ofwel steekpalm (ilex aquifolium) gezegend, of andere planten met groene bladeren. Zowel grotere takken van bomen, als groene takjes van wat op het veld gevonden wordt, werden niet alleen verbonden met de intocht van Jezus, maar ook met volksgebruiken ter afwering van duivels kwaad.

Richtlijnen sinds de liturgie-herziening

Bij de herziening van de Goede Week in 1955 bepaalde de Ritencongregatie dat voor de wijding en processie op Palmzondag takken gebruikt worden “van palm- of olijfbomen of andere bomen; deze takken worden naar eigen plaatselijk gebruik ofwel door de gelovigen zelf gereed gemaakt en naar de kerk gebracht, ofwel na de wijding aan de gelovigen uitgedeeld”.

In de liturgievernieuwing volgens Vaticanum II is de oorspronkelijke betekenis hersteld: het gebruik van palmtakken op Palmzondag is verbonden met de processie. In deze processie dragen de gelovigen palmtakken of takken van andere bomen. De palmen of takken worden gezegend om ze in de processie mee te dragen. De palmen, die thuis bewaard worden, herinneren de gelovigen aan de overwinning van Christus die zij in de processie hebben gevierd.

Het ‘Directorium liturgie en volksvroomheid’ uit 2002 (nr. 139) vat de betekenis samen. De deelname aan de processie is van werkelijk belang en niet alleen het zich verschaffen van een palm- of een olijftak(je); deze takjes mogen niet bewaard worden als een amulet of voor een slechts therapeutisch of apotropaeïsch doel, d.w.z. om boze geesten op een afstand te houden en om schade af te wenden die door hen veroorzaakt wordt aan huizen en velden: dit zou een vorm van bijgeloof kunnen zijn. De takken dienen vooral bewaard te worden als getuigenis van het geloof in Christus, de Messiaanse koning, en zijn overwinning met Pasen, aldus het Directorium.

Op hun vergadering te Lourdes van 3 tot 8 november 2018 hebben de Franse bisschoppen hun goedkeuring verleend aan de... Lees verder
Met ingang van de eerste zondag van het nieuwe liturgische jaar C (vooravond van 2 december 2018) lanceert de Nationale... Lees verder
De Italiaanse bisschoppenconferentie heeft op haar voltallige vergadering medio november 2018 de goedkeuring verleend aan een nieuwe Italiaanse vertaling van... Lees verder
Het hoogfeest van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria is in Italië een verplichte feestdag. Op 8 december 2019 valt het... Lees verder
De Engelse vertaling van de ritus voor de kerk- en altaarwijding ( Ordo dedicationis ecclesiae et altaris ), die op... Lees verder
Naar aanleiding van de herziening van de bijbelvertaling in de Duitstalige landen verschijnt in de komende jaren een herziene editie... Lees verder
Het Directorium voor de Nederlandse Kerkprovincie 2018/2019 samen met de Kalender voor het getijdengebed en met de bijlage Liturgische Handreiking... Lees verder
Op 1 aug. 2018 eindigt de mogelijkheid om het Rituale voor eerste heilige Communie te bestellen tegen een gereduceerde intekenprijs... Lees verder
De Duitse bisschoppenconferentie heeft recent de kerkelijke statistieken over het jaar 2017 gepubliceerd. Van de Duitse bevolking behoort 28% (ofwel... Lees verder
Voor de liturgische praktijk van en rond de eerste communie publiceert de NRL het Rituale voor de Eerste H. Communie... Lees verder